Thời gian gần đây, truyền thông đưa tin về việc Cơ quan công quyền đã khởi tố 5 vụ án về tội “Xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan” theo quy định tại Điều 225 Bộ luật Hình sự. Việc khởi tố mang lại tín hiệu lạc quan trong việc thực thi bảo vệ quyền tác giả, bằng chế tài cao nhất trong hệ thống pháp luật. Theo đó, nhiều tên tuổi lâu nay “xài chùa” bản quyền sẽ phải nhận hình phạt tương xứng từ Cơ quan có thẩm quyền. Song, cách làm này, đặt trong bối cảnh sau khi Cơ quan Đại diện Thương mại Hoa Kỳ có báo cáo 301, xếp Việt Nam vào quốc gia có nền bảo hộ sở hữu trí tuệ thấp và đứng trước nguy cơ bị trừng phạt thương mại từ Hoa Kỳ thì khó tránh khỏi suy đoán về một áp lực bên ngoài. Trong cảm nhận của mình, tác giả thấy cách thực thi pháp luật trong bối cảnh như vậy rất đáng quan tâm và bàn luận thêm.
Với một hệ thống pháp luật về tác quyền tương đối đầy đủ, từ luật đến thông tư, có đủ chế tài từ hành chính tới hình sự, nhưng việc thực thi dường như chỉ thực sự tăng tốc khi xuất hiện các dòng sự kiện lớn mang tính thúc đẩy, chẳng hạn như áp lực hội nhập từ các báo cáo quốc tế hay các chỉ đạo quyết liệt từ lãnh đạo Chính phủ. Điều này vô tình tạo cảm giác việc thực thi pháp luật chịu áp lực, trong khi sự độc lập – khách quan mới là tiêu chí hàng đầu. Đây quả thật là cảm nhận, chí ít là với riêng tác giả. Dù cách tiếp cận trên có lẽ không mới.
Nhìn lại những năm tháng chống dịch, khi các văn bản pháp luật dường như cũng phải nhường sân cho cuộc chạy đua của các Chỉ thị và Công điện điều hành khẩn cấp cho phù hợp tình hình khách quan, chúng ta đã thấy rõ nhịp điệu vận hành này. Thực tế cho thấy, cách vận hành này đã góp phần quan trọng để vượt qua đại địch, nhưng vết gợn nhìn từ góc độ thực thi pháp luật thì chắc hẳn khó tránh khỏi. Một cách nhẹ nhàng, người ta nhìn nhận trong bối cảnh chống dịch khẩn cấp thì nên ưu tiên mục tiêu tối thượng là tính mạng nhân dân hơn là cứng nhắc tuân thủ các quy định pháp luật khô khan.
Khi các mệnh lệnh hành chính mang tính thời điểm có khả năng điều hướng hành động mạnh mẽ và tức thì hơn cả đạo luật được ban hành bởi Cơ quan quyền lực cao nhất, đó là lúc người ta cảm nhận rằng, giá trị của pháp luật nằm ở sự nghiêm minh, nhưng sức sống của chúng lại thường được đánh thức bởi hơi thở của thời cuộc. Một hiện tượng thực sự thú vị để quan sát và tìm hiểu sâu hơn. Còn với người hành nghề luật, đó có thể là tín hiệu vui như nhiều lời ca tụng, nhưng cũng có thể là nốt trầm suy tư chỉ thích hợp nói lúc trà dư tửu hậu.
Thật vậy, cách thực thi pháp luật mang tính thời điểm hay dựa vào các mệnh lệnh hành chính cũng có những giá trị tích cực, như tạo đột phá và giải quyết nhanh chóng các “điểm nóng”. Không thể phủ nhận rằng những lần cao điểm ra quân, Cơ quan thực thi đã kịp thời trấn áp nhiều tội phạm nguy hiểm, mang lại bình yên cho xã hội.
Bên cạnh đó, hoạt động mang tính cao điểm còn tạo hiệu ứng truyền thông, đánh vào tâm lý của người dân và góp phần nâng cao việc chấp hành pháp luật, ngay cả khi có thể mục đích chỉ là đối phó. Về lâu dài, việc chuyển hóa từ đối phó sang tự nguyện là hoàn toàn có thể. Như thói quen đội nón bảo hiểm từ chỗ chỉ nhằm tuân thủ thì hiện nay hầu như là phản xạ tự nhiên của người dân, đi xe không có nón bảo hiểm là thấy thiếu thiếu. Hay như việc không lái xe sau khi uống rượu bia chẳng hạn, người ta chuyển qua sử dụng dịch vụ gọi xe hoặc nhờ người thân chở về khi tàn cuộc, dù mục đích có thể chỉ vì không muốn bị phạt nặng nhưng về lâu dài cũng có những tác dụng tích cực nhất định.
Nhưng mặt còn lại của vấn đề, có thể là một vài hệ quả cần phải suy xét thêm, nhìn từ góc độ cơ quan công quyền cũng như người dân.
Trước hết là cách thực thi như trên thiếu tính bền vững. Nếu ví von hệ thống pháp là một cỗ máy thì nó nên được vận hành đồng bộ và trơn tru để hài hòa các quan hệ xã hội, thay vì chỉ “tăng ca” trong vài lần cao điểm rồi lại chờ bơm nhiên liệu để chạy tiếp. Cách tiếp cận theo “chiến dịch” hay “cao điểm” có thể tạo ra tư duy nhiệm kỳ và bệnh thành tích. Theo đó, các cơ quan chức năng chỉ tập trung giải quyết phần ngọn trong thời gian ngắn để báo cáo và hoàn thành trách nhiệm của mình, thay vì xây dựng cơ chế giám sát bền vững.
Từ phía người dân, khi quan sát thấy rằng chỉ vào những đợt cao điểm mới bị xử lý nghiêm thì họ có xu hướng sẵn sàng chấp nhận rủi ro, chờ đợt cao điểm qua đi để tiếp tục vi phạm. Pháp luật vì thế mà mất đi tính răn đe và uy nghiêm vốn có.
Sau cùng, là hệ quả lớn nhất, người ta có thể nhìn nhận pháp luật như một công cụ hành chính mang tính thời điểm hơn là nền tảng công lý. Khi đó, niềm tin người dân vào tính công bằng của luật pháp bị xói mòn. Họ sẽ tìm cách giải quyết tranh chấp bằng quan hệ, tiền bạc hoặc các biện pháp ngoài luật pháp.
Dù sao, việc Cơ quan công quyền đang mạnh tay với hành vi xâm phạm tác quyền là một điều mang lại nhiều dấu hiệu tích cực. Song, về lâu dài, chúng ta nên có sự vận hành bài bản hơn và đảm bảo hệ thống pháp luật được vận hành trơn tru hơn, mang lại công bằng cho xã hội mà không phải đến từ một yêu cầu khách quan hay phải cần đến một đợt cao điểm hay chiến dịch nào.
Nguyễn Thái Hải Lâm
Lưu ý: Những thông tin đăng tải trên website này thể hiện quan điểm của các tác giả về vấn đề được quan tâm. Theo đó, tác giả không nhằm mục đích cung cấp nội dung tư vấn hay dịch vụ pháp lý thông qua các bài viết này. Bên cạnh đó, các quy định pháp luật có thể thay đổi cũng như tính chất của các vụ việc là rất khác nhau nên trước khi đưa ra quyết định hoặc thực hiện hành động nào, quý vị nên tham vấn ý kiến từ đội ngũ pháp lý của mình hoặc liên hệ tác giả bài viết.